Ochrona przyrody

Ochrona przyrody

Na całym świecie miliony ludzi wytrwale walczą o ochronę przyrody, a więc zachowanie zagrożonych gatunków roślin i zwierząt oraz ich środowiska naturalnego.

Ochrona przyrody jest niezwykle trudna, przede wszystkim dlatego, że przeciwnikiem w niej są często potężne i bogate korporacje. Przedsiębiorstwa zajmujące się pozyskiwaniem drewna bogacą się dzięki temu, że ludzie w nich zatrudnieni wycinają olbrzymie połacie lasów tropikalnych. Następnie farmerzy wypasają na uzyskanych w ten sposób terenach bydło i świnie, z których robi się później przetwory mięsne przeznaczone głównie na eksport do krajów bogatych. Właściciele kopalni w poszukiwaniu cennych minerałów dewastują całe regiony po to, by zapewnić surowiec dla wielkich fabryk i wyprodukować więcej dóbr konsumpcyjnych.

Cały ten proceder, katastrofalny w skutkach dla środowiska naturalnego, służy jedynie zaspokojeniu potrzeb stosunkowo niewielkiej w skali świata grupy ludzi zamożnych.

W rzeczywistości jednak sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Wszak farmerzy nie mogliby gromadzić fortun, gdyby ludzie nie jedli produkowanego przez nich mięsa, a wielkie zakłady drzewne upadłyby, gdyby ludzie nie kupowali mebli z cennego drewna tropikalnego. Okazuje się więc, że głównym winowajcą dewastacji przyrody jest społeczeństwo konsumpcyjne. Wszyscy chcieliby oglądać piękne krajobrazy, przyrodę w jej naturalnym stanie, a jednocześnie zapominamy, że zniszczenia, jakie się dokonują są konsekwencją naszego konsumpcyjnego trybu życia. Musimy sobie uświadomić, że każdy obywatel kraju rozwiniętego gospodarczo musi przyjąć na siebie część odpowiedzialności za zniszczone lasy i zatrute wody.

Rewolucja ekologiczna

Niektórzy obrońcy przyrody są przekonani, że sytuacja jest na tyle poważna, że niezbędne są natychmiastowe i radykalne działania w celu ochrony przyrody. Uważają, że niezbędne są fundamentalne zmiany nastawienia społeczeństw do konsumpcji. Według nich najbardziej szkodliwe jest przekonanie, że życie musi być coraz łatwiejsze i przyjemniejsze. Aby chronić przyrodę, trzeba ponieść jakieś wyrzeczenia. Ale kto zrezygnowałby na przykład z samochodu, aby chronić atmosferę ziemską.

Rozsądek i rewolucja

Bojownicy ruchów ekologicznych starają się uświadomić członkom bogatych społeczeństw, jakie konsekwencje ich styl życia przynosi krajom biednym i środowisku naturalnemu. Pytają, czy jest sens jedną ręką wydawać pieniądze na wdrażanie do produkcji zbędnych często towarów, a jednocześnie drugą ręką płacić za niezwykle kosztowne zabiegi przywrócenia pierwotnego stanu w środowisku naturalnym zniszczonym właśnie po to, by wyprodukować jeszcze więcej jedzenia i jeszcze więcej dóbr konsumpcyjnych?

Jednak te głoszone przez radykałów rewolucyjne idee nie trafiają do przekonania większości ludzi. Większość jest bowiem przekonana, że aby przyczynić się do ochrony przyrody, wystarczy od czasu do czasu wziąć udział w jakiejś mniej lub bardziej spektakularnej akcji, w rodzaju "sprzątania Ziemi" bądź wpłacić jakąś kwotę na rzecz jednego z funduszy ochrony środowiska. Na szczęście stopniowo uczymy się, w jaki sposób, nie zmieniając drastycznie naszych przyzwyczajeń, coraz lepiej chronić środowisko naturalne.

Działania na każdym szczeblu

Działania mające na celu ochronę przyrody przebiegają na wielu poziomach i przybierają najróżniejsze formy. Na przykład już w szkole dzieci biorą udział w akcjach zbierania makulatury czy sprzątania lasu. Do działań na poziomie globalnym można zaliczyć międzynarodowe konferencje (na przykład takie jak ta zorganizowana w Rio de Janeiro w roku 1992), w których biorą udział głowy najbogatszych państw, najwięksi przemysłowcy i specjaliści w dziedzinie ochrony przyrody. Na takich spotkaniach dyskutuje się o przyszłości całej planety, uzgadnia strategie pozwalające na zachowanie jej w jak najlepszym stanie dla przyszłych pokoleń. Niestety, rządy krajów uprzemysłowionych niechętnie wcielają w życie postanowienia i wytyczne opracowane na takich konferencjach. Nie pomogły nawet nawoływania uczestników nadzwyczajnego posiedzenia ONZ w styczniu roku 1997, na którym ponowiono apel o przestrzeganie zapisów porozumienia z Rio de Janeiro.

Powstanie Zielonych

Liczy się każde działanie, czy na małą, czy na wielką skalę, jeśli tylko dzięki niemu udaje się uratować od zagłady choćby niewielką część środowiska naturalnego. Od lat 70. coraz większą popularność i znaczenie zyskiwał ruch obrońców przyrody, tzw. "Zielonych". Wcześniej oczywiście istnieli ludzie zajmujący się ochroną przyrody, jednak były to jednostki, których apele tonęły w zalewie informacji i nie docierały do świadomości społecznej. Wprawdzie już społeczeństwa pierwotne korzystały z zasobów przyrody, jednak skala zniszczeń była tak niewielka, że natura własnymi siłami była w stanie przywrócić naturalną równowagę. Inaczej jest, kiedy do pracy zabierają się wielkie przedsiębiorstwa, dysponujące różnorodnymi środkami technicznymi. Ogrom zniszczeń przez nie powodowanych nie pozwala na samoregulację ekosystemu. Przykładem takiej właśnie ingerencji i zaburzenia równowagi ekosystemu buło wybudowanie w latach sześćdziesiątych Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu. Zapora ta ma na celu gromadzenie wody potrzebnej do irygacji, a elektrownia wodna dostarcza jedną czwartą energii dla Egiptu. Dzięki tamie udało się nawodnić i zagospodarować ogromną połać pustyni.

Operacja Noe

Budowa tamy sprawiła, że zatrzymana woda utworzyła wielki sztuczny zbiornik o długości 480 kilometrów - Jezioro Nassera. Podnosząca się woda zalała wielkie połacie sawanny. Zagrożone były żyjące tam dzikie zwierzęta, dlatego strażnicy leśni i zoologowie wyłapali tysiące osobników za pomocą sieci i nabojów usypiających. Akcję tę nazwano "Operacja Noe". Schwytane zwierzęta, od gazeli po dzikie koty, zostały następnie przetransportowane do miejsc, w których nie było już niebezpieczeństwa powodzi. Była to jedna z pierwszych zakrojonych na szeroką skalę i nagłośnionych akcji ekologów w celu ochrony przyrody. Dzięki niej wielu ludzi uświadomiło sobie, jak bardzo zagrożona jest przyroda w konfrontacji z nieubłaganym postępem cywilizacji.

We własnym domu

Ochrona przyrody we własnym domu - chcąc coś zrobić dla naszej planety, należy zacząć od swojego domu. Istotne jest też, by już od najmłodszych lat rozbudzać świadomość ekologiczną. Dzieci wyrastające w środowisku, w którym zwierzęta i cała przyroda postrzegana jest jak coś cennego i wartego zachowania, również w swoim życiu dorosłym będą zwracać baczniejszą uwagę na ekologiczne konsekwencje swojego postępowania. Niektórzy przedstawiciele pokolenia, które dorastało w latach 40. i 50., zafascynowani rozwojem technologicznym i dobrobytem z niego wynikającym, mają trudności ze zrozumieniem, dlaczego tak duży nacisk zaczęto kłaść na ochronę przyrody. Największy kłopot w tym, że to właśnie pokolenie sprawuje dzisiaj władze, i od jego decyzji zależy, w jakim stanie pozostawimy świat naszym potomkom.

Działania lokalne

Ochrona przyrody w naszym otoczeniu. Aby przyczynić się do ratowania środowiska naturalnego, wystarczy przyłączyć się do jednego ze stowarzyszeń ekologicznych. Grupy te działają często na skalę lokalną. Czasem ich działania polegają na uporządkowaniu starego, zarośniętego stawu, innym razem na oczyszczeniu okolicy ze śmieci. Członkowie grupy budują też i rozwieszają budki dla ptaków, zmieniają nieużytki na łąki albo zakładają nowe rezerwaty przyrody i opiekują się nimi.

Efektywna praca

Najczęściej grupy takie mają kilku etatowych pracowników, którzy zajmują się organizacją wszystkich działań. Często też w zespole można znaleźć eksperta, który udziela ochotnikom rad, w jaki sposób mają działać, by ich wysiłek był jak najbardziej efektywny. Czasami kilka grup nadzorowanych jest przez regionalnego koordynatora, czuwającego nad harmonogramem większych przedsięwzięć, wyznaczającego długofalowe cele istotne dla całego podległego mu regionu. Na przykład mijałoby się z celem zakładanie stawu, jeśli w okolicy jest ich już wystarczająca ilość. To właśnie regionalny koordynator czuwa nad tym, żeby w takim wypadku zaproponować inny sposób spożytkowania energii ekologów.

"Siła roboczą" takich grup są zwykle ochotnicy. Najczęściej są to osoby aktywne, czerpiące satysfakcję z faktu, że mogą zrobić coś pożytecznego. Ten rodzaj ludzi lubi pracę fizyczną, sprawia im to satysfakcję, kiedy po kilku miesiącach czy nawet latach widzą efekty swojego wysiłku.

Akcje uliczne

Inną formą działalności grup ekologów są różne formy protestu przeciwko zagrożeniom naturalnego środowiska. Czasami dotyczą one drobnych działań, takich jak obrona skrawka zieleni przed budującymi autostradę buldożerami. Ekolodzy rozwieszają transparenty, plakaty, zbierają podpisy pod petycjami, piszą listy do polityków i innych wpływowych ludzi.

Niektórzy bardziej radykalnie nastawieni obrońcy przyrody nie zadowalają się takimi łagodnymi formami protestu. Uważają, że aby być skutecznym, trzeba sięgnąć po środki bardziej drastyczne. Do takich należą: strajki okupacyjne, blokady albo wręcz blokowanie własnym ciałem wjazdu buldożerom i ciężarówkom. Tego typu akcje zwykle balansują na krawędzi prawa, dlatego też często w szeregach ekologów znajduje się prawnik, który podpowiada protestującym, jak daleko mogą się posunąć, by nie złamać przepisów. On też prowadzi negocjacje z policją i ewentualnie broni przed sądem uczestników manifestacji oskarżonych o zakłócanie porządku publicznego.

Organizacja pracy

Mniej znanym i niewątpliwie mniej spektakularnym aspektem działań obrońców przyrody jest prowadzona w zaciszu biur "papierkowa robota" - każdą akcję trzeba uprzednio zaplanować: zaprojektować i wydrukować plakaty oraz ulotki, rozdzielić zadania. Co jakiś czas liderzy spotykają się, by wyznaczyć nowe cele i wypracować nowe metody działania.

Bardzo przydaje się w tej pracy przychylność mediów, które od pewnego czasu bardzo chętnie publikują wszelki doniesienia o zagrożeniach, jakie stwarza cywilizacja.

Aby wzbudzić zainteresowanie opinii społecznej problemami ochrony przyrody, organizacje ekologiczne sięgają po pomoc zawodowych publicystów i twórców reklamy. Czasami udaje się odnieść duży sukces propagandowy, tak jak to było w przypadku słynnego plakatu przedstawiającego kobietę w futrze zostawiającą na chodniku krwawy ślad. Napis pod spodem brzmi: "Czterdzieści bezbronnych musi umrzeć, aby jedno większe miało się w co ubrać".

Pieniądze

Koszty małych akcji ekologów o lokalnym zasięgu są zwykle niewielkie i do ich przeprowadzenia wystarczają zwykle datki zbierane wśród okolicznych mieszkańców. Jednak długotrwałe operacje, podobnie jak te o większej skali wymagają już poważniejszych nakładów. Ekolodzy wystawiają skrzynki na datki w miejscach publicznych, organizują loterie, zawody, imprezy plenerowe jak również wprowadzają obowiązkowe składki dla członków organizacji. Zdobytych w ten sposób pieniędzy wciąż jednak jest za mało, dlatego niezwykle istotne jest pozyskiwanie bogatych sponsorów ze świata biznesu. Biznesmeni, najczęściej występujący w imieniu zakładów przemysłowych, czasem wspierają ruch Zielonych, dzięki temu bowiem mogą poprawić swój wizerunek w mediach. Zazwyczaj ich pomoc polega na finansowaniu określonych przedsięwzięcięć, na przykład budowy punktu skupu surowców wtórnych czy ratowanie konkretnego lasu lub jeziora.

Wysoko postawieni przyjaciele

Inną, mniej spektakularną, ale również ważną dziedziną działalności organizacji ekologicznych jest pozyskiwanie wpływowych sojuszników. Metody działania obrońców przyrody niewiele się tu różnią od tych stosowanych w wielkim biznesie - dyskretne poparcie wysoko postawionego urzędnika może być bardzo przydatne, czy nam się to podoba, czy nie. Odrobina pragmatyzmu i dyskretna dyplomacja przynoszą czasem więcej korzyści niż nagłośnione przez media akcje protestacyjne.

Rzetelna informacja

Nie należy jednak zapomnieć, że sprawą decydującą o skuteczności działań ekologów jest dobra, rzetelna informacja. Ludzie, którzy dotychczas nie uświadamiali sobie, w jak wielkim niebezpieczeństwie znalazła się przyroda, zadają zwykle kilka podstawowych pytań:

• Czy ochrona przyrody to naprawdę jest tak poważny problem?
• Jeśli ochrona przyrody to rzeczywiście tak poważny problem, to czy działania na lokalną skalę mogą w istotny sposób przyczynić się do jego rozwiązania?
• Jakie mamy gwarancje, że zaangażowawszy własny czas i pieniądze nie zmarnujemy ich, nic w zamian nie osiągając?

Te pytania są bardzo istotne i jeśli chce się uzyskać wsparcie niezrzeszonych i przekonywać niezdecydowanych, należy na nie odpowiadać jak najszczerzej i najpełniej. Szczegółowe informacje i ich powszechna dostępność są dla ekologów warunkiem koniecznym do osiągnięcia sukcesu.

Czasami w prasie można spotkać listę najrzadszych lub najbardziej zagrożonych ssaków, ptaków, owadów i roślin na świecie. Ktoś musiał te informacje zebrać, sprawdzić i udostępnić. Zrobili to właśnie ekolodzy, dbając o to, by przedstawione informacje były prawdziwe, każda bowiem pomyłka zostałaby wychwycona przez licznych niestety przeciwników ruchów ochrony przyrody.

Praca w terenie

Najpierw zawsze trzeba zdecydować, jakie informacje są potrzebne. Następnie opracowuje się sposób ich zbierania i porządkowania. Wszystkie te prace wymagają pieniędzy, których zwykle brakuje, dlatego trzeba starannie zaplanować wydatki.

Kolejnym krokiem w tym procesie jest samo zbieranie informacji. Zajmują się tym różni ludzie, od miłośników kwiatów liczących rzadkie okazy roślin w okolicy po zawodowych przyrodników przemierzających z narażeniem życia dzikie odstępy tropikalnej dżungli.

Do tej pory udało się zgromadzić tak wielką ilość danych, że nie zmieściłyby się one nawet w wielu tomach ksiąg zapisanych "od deski do deski".

Rezerwaty

Według szacunków z czerwca 1993 roku aż 12-15% rezerwatów jest niemal całkowicie zdegradowanych albo poważnie zagrożonych zniszczeniem, większość pozostałych również w jakimś stopniu zniszczona.

Wiele rezerwatów Ramsar znajduje się w ujściach rzek, gdzie migrujące ptaki wodne regenerują siły, żywiąc się bezkręgowcami morskimi występującymi obficie w mule. Walka o zachowanie w pierwotnym stanie tych specyficznych ekosystemów musi skoncentrować się na wyeliminowaniu podstawowych źródeł zagrożeń.

W Wielkiej Brytanii wskazano 140 miejsc, które mogłyby zostać wpisane na listę Ramsar, z czego jedynie 62 zostały oficjalnie zgłoszone. Większa część rezerwatu Wash w Anglii Wschodniej, otoczona jest przez tereny wydarte mokradłom na potrzeby nowoczesnego rolnictwa oraz przez wojskowe poligony. Na szczęście, przynajmniej część tego obszaru objęta została opieką organizacji ekologicznych. Osuszanie ujść niemieckich, holenderskich i duńskich rzek na obszarze zwanym Waddenzee doprowadziło do znacznych zniszczeń w tamtejszych słonych bagnach.

Wiele ogromnych kompleksów terenów podmokłych zagrożonych jest całkowitą degradacją. W Bangladeszu wycina się lasy namorzynowe w regionie Sunderbands, przez co tygrys bengalski traci swe naturalne środowisko życia. W południowej Francji znaczna część słynnego Cameruge została zamieniona na pola ryżowe, a stan naturalny zachowano tylko na terenie istniejącego od roku 1972 parku narodowego. Słynny na cały świat Park Narodowy Everglades na Florydzie (USA) stopniowo wysycha, ponieważ zasoby wodne terenu wykorzystywane są przez rozwijający się gwałtownie przemysł turystyczny.

Ujścia rzek

Turystyka i rekreacja stanowią też coraz większe zagrożenie dla ujść rzek - sporty wodne i żeglarstwo stają się coraz popularniejsze. Zagrożenie stanowią nowe baseny jachtowe i zapory wodne. Hałas, skażenie i osuszanie sąsiadujących obszarów, wszystko to stanowi poważne niebezpieczeństwo dla zachowania terenów podmokłych w stanie nienaruszonym. Budowanie zapór wodnych na rzekach, a powstają one na całym świecie, zmniejsza dopływ wody do mokradeł.

Przykładem takiego zagrożenia są podmokłe tereny w okolicach greckiego miasta Missolungi, które zasilane są wodą z Gór Pindos, gdzie ma powstać cały system zapór wodnych. Ekolodzy i środki masowego przekazu nadają tym planom wielki rozgłos. Zapora Farraka w Bangladeszu stanowi zagrożenie dla największej w świecie delty rzeki Ganges. Wielki Szott w Tunezji, jeden z największych obszarów podmokłych na świecie, może być zniszczony przez zaporę mimo statutu parku narodowego. Zapora wodna i rozwój rolnictwa może również doprowadzić do wyschnięcia bagien Okawango w Botswanie, w Afryce. Największym uregulowaniem na terenie Unii Europejskiej dotyczącym terenów podmokłych są zalecenia w Sprawie Środowiska Naturalnego. Zalecenia te zostały ogłoszone w 1987 roku, przyjęte w 1992 roku i miały być wprowadzone w życie przez kraje członkowskie Unii do 1994 roku. Nakładają one na członków Unii obowiązek zlokalizowania i objęcia ochroną wszystkich wartościowych z punktu widzenia ekologii miejsc.

Skażenia

Podstawowym zagrożeniem dla terenów podmokłych są zanieczyszczenia, dlatego wysiłki obrońców przyrody mają na celu zminimalizowanie tego zjawiska. Głośny wypadek zdarzył się w Coto Donana w południowo-zachodniej Hiszpanii w 1986 roku. Wpuszczenie do wody substancji toksycznych spowodowało wtedy śmierć 30 tysięcy kaczek. Niebezpieczne jest również zasypywanie odpadkami wgłębień terenu. Trujące substancje wydostają się z wysypisk do gleby i wód gruntowych, a następnie do przyległych terenów podmokłych. Znaczna część śmieci jest wywiewana. Substancje chemiczne, między innymi nawozy używane w rolnictwie, prowadzą do eutrofizmu, czyli nadmiernego namnażania się glonów i rzęsy. Zjawisko takie nazywa się zakwitem.