Odpady komunalne, Odpady medyczne, Odpady przemysłowe

Odpady

Zaprezentowane w opracowaniu dane uzyskano z następujących źródeł:

• Urzędu Statystycznego w Rzeszowie. Posiadane do 1999 r. dane w ramach statystki województwa podkarpackiego zawierają charakterystykę województwa w układzie gminnym. Od reformy administracyjnej publikowane dane prezentowane są w układzie powiatowym, co znacznie utrudnia ocenę stanu gospodarki odpadami w poszczególnych gminach.
• Archiwum Starostwa Powiatowego w Dębicy. Informacje dotyczą danych zawartych w decyzjach administracyjnych, przeglądach ekologicznych składowisk, opracowaniu "Strategia rozwoju powiatu dębickiego na lata 2000 - 2006". Badania gleby z terenów emisji zanieczyszczeń przemysłowych wokół Wytwórni Urządzeń Chłodniczych oraz Fabryki Farb i Lakierów "Becker" w Dębicy.
• Bazy danych SIGOP (System Informatyczny Gospodarki Odpadami w Polsce). Bazę na poziomie województwa prowadzi Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. W bazie zebrane zostały dane głównie o odpadach przemysłowych pozyskane na podstawie sprawozdawczości zakładów. Tylko w niewielkim stopniu zostały zgromadzone informacje o odpadach komunalnych.
• Materiałów Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie Monitoringu Środowiska. Monitoring prowadzony jest głównie przez WIOŚ w Rzeszowie. Wykorzystane w diagnozie informacje dotyczą głównie składowisk odpadów komunalnych i przemysłowych.
• Ankiety z urzędów gmin, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego.
• Opracowania Ministerstwa Środowiska "Poradnik powiatowe i gminne plany gospodarki odpadami" zwany dalej "Poradnikiem"
• "Planu gospodarki odpadami dla gminy Dębica"

Odpady komunalne

Odpady komunalne są zdefiniowane w ustawie o odpadach jako odpady powstające w gospodarstwach domowych, a także odpady komunalne nie zawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych.

Odpady komunalne i ich gromadzenie. Gromadzenie odpadów komunalnych jest pierwszym elementem systemu gospodarowania odpadami. Stosowany do niedawna w kraju system sprowadzał się do gromadzenia w miejscu powstawania nie segregowanych odpadów. Rodzaje i różnorodność używanych pojemników i kontenerów była w tym systemie zadowalająca, zastrzeżenia budziły jedynie rozwiązania materiałowe. Cały produkowany w kraju tabor do wywozu odpadów komunalnych przystosowany był do istniejącego typoszeregu sprzętu do gromadzenia.

W ostatnich latach w systemach gromadzenia odpadów nastąpiły zmiany. I chociaż w dalszym ciągu podstawowymi urządzeniami do gromadzenia są pojemniki o objętości 110 l i 1,1 m³   oraz kontenery o objętości 6-7 m³ , to pojawiły się jednak dodatkowo pojemniki o objętości 220 l oraz cały typoszereg o pojemnościach 1,1 i 2,5 m³ .

Zgodnie z panującymi tendencjami w systemach gromadzenia odpadów należy w najbliższym czasie przewidywać działania związane z wdrażaniem selektywnego gromadzenia odpadów. Ogólne zasady selektywnego gromadzenia przewidują etapowe wdrażanie takich rozwiązań punktów gromadzenia, jak:

• Kontenery ustawiane "w sąsiedztwie" - zbiorcze punkty selektywnego gromadzenia. System ten polega na ustawieniu w newralgicznych punktach rejonu specjalnych, odpowiednio oznakowanych pojemników do selektywnej zbiórki surowców użytecznych. Przyjmuje się, że jeden zbiornik powinien przypadać, w zależności od gęstości zaludnienia, na 500-1000 gospodarstw domowych i mieć zasięg nie większy niż 200 m. Oczywiście liczbę pojemników i częstotliwość wywozu ustala się w zależności od ilości gromadzonych odpadów. Kontenery/pojemniki mogą być opróżniane regularnie, według harmonogramu, albo na żądanie osoby nadzorującej pracę takiego punktu. W pierwszej fazie wprowadzania systemu należy zainstalować zbiorniki na surowce, których udział w odpadach jest znaczący oraz występują możliwości zbytu tych surowców, np. papier i tektura, szkło, metale.
• System zbiórki "u źródła". jest to najbardziej efektywny sposób selektywnej zbiórki odpadów, ale jednocześnie najbardziej skomplikowany organizacyjnie. Wymaga zwielokrotnienia liczby pojemników i pojazdów oraz świadomości i dyscypliny społecznej. Niektóre gminy, dla zachęty, nie pobierają opłat za odbiór odpadów wyselekcjonowanych, natomiast podwyższają cenę za wywóz odpadów zmieszanych.
• Centralne/gminne punkty selektywnego gromadzenia. Przy wprowadzaniu podsystemów selektywnej zbiórki odpadów nieodzownym elementem systemu stają się zbiornice odpadów. Umożliwiają one tymczasowe przechowywanie, segregację oraz przygotowanie do transportu surowców wtórnych, zgodnie z wymaganiami kontrahenta przetwarzającego te surowce. Takie centralne/gminne punkty gromadzenia odpadów są bardzo popularne w krajach Unii Europejskiej. Stanowią miejsca ogrodzone, nadzorowane, wyposażone w odpowiednią ilość pojemników i kontenerów, obsługujące od 10 do 25 tys. gospodarstw. Do punktów tych mieszkańcy mogą dostarczać odpady wstępnie posegregowane, powstające w gospodarstwach domowych. Takie punkty są ważnymi centrami odzysku surowców wtórnych i umożliwiają odbiór makulatury, tektury, butelek itp. Mają także ogromne znaczenie w selektywnej zbiórce odpadów niebezpiecznych, takich jak zużyte oleje, farby wraz z opakowaniem, baterie, przeterminowane lub nie zużyte lekarstwa itp. Z uwagi na fachową obsługę taki system gromadzenia odpadów niebezpiecznych jest szczególnie zalecany. Jest też miejscem gromadzenia zużytych urządzeń stosowanych w gospodarstwach domowych, takich jak: lodówki, pralki, kuchenki, telewizory, stare meble itp., a niekiedy odpadów z ogrodów czy odpadów budowlanych.

Odpady medyczne

Odpady medyczne są to głównie odpady powstające w zakładach opieki zdrowotnej, tj. szpitalach, domach pomocy społecznej, ośrodkach zdrowia. Ponadto do tego rodzaju odpadów można zaliczyć produkty spożywcze zarekwirowane podczas kontroli fitosanitarnej.

Odpady medyczne stwarzają szczególne zagrożenie z uwagi na możliwość kontaktu z otoczeniem występujących w nich drobnoustrojów chorobotwórczych, a także z powodu udziału w nich przeterminowanych lekarstw.

Skuteczne unieszkodliwienie odpadów jest więc niezwykle istotnym, a jednocześnie kłopotliwym problemem. Ustawodawca klasyfikuje odpady medyczne i weterynaryjne w grupie 18 katalogu odpadów. Należy również dodać, że odpady medyczne zostały sklasyfikowane przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Zgodnie z tą klasyfikacją dzielimy je na cztery grupy:

1. odpady bytowo-gospodarcze
   • odpady bytowo-gospodarcze z pomieszczeń biurowych, administracyjnych, zaplecza warsztatowego i służb technicznych
   • odpady bytowe z zakładów niezabiegowych
   • odpady z kuchni i resztki posiłków z oddziałów niezakaźnych
2. odpady specyficzne
   • odpady zakażone drobnoustrojami (zużyte materiały opatrunkowe, igły, strzykawki, materiały laboratoryjne i medyczne, odpady z sal operacyjnych, amputowane części ciała, z oddziałów zakaźnych, oddziałów chirurgicznych, zwłoki zwierząt doświadczalnych , odpady posekcyjne itp.)
   • leki cytostatyczne i sprzęt używany przy ich podawaniu
   • opakowania po lekach oraz leki przeterminowane
3. odpady specjalne
   • odpady radioaktywne
   • zużyte diagnostyki izotopowe
   • substancje toksyczne
   • zużyte oleje
   • substancje chemiczne nie nadające się do spalania ze względów bhp
   • zużyte rozpuszczalniki i odczynniki chemiczne
   • odpady srebronośne
   • zużyte baterie
   • uszkodzone termometry rtęciowe i zużyte świetlówki
4. odpady wtórne
   • popiół
   • zeszklony żużel
   • wyżarzone elementy metalowe
   • pyły i szlamy pochodzące z urządzeń odpylających

Metody unieszkodliwiania odpadów medycznych i weterynaryjnych muszą spełniać trzy podstawowe warunki:

1. likwidacja zagrożenia infekcyjnego wszystkich typów wchodzących w skład specyficznych odpadów szpitalnych
2. neutralizację niebezpiecznych związków chemicznych pochodzących z niezużytych lub przeterminowanych lekarstw i odczynników chemicznych
3. spopielenie (lub grzebanie) odpadów zawierających tkankę, a powstały z tego procesu odpad nie powinien być identyfikowalny w formie

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie dopuszczalnych sposobów i warunków unieszkodliwiania odpadów medycznych i weterynaryjnych, wydane na podstawie delegacji prawnej art. 42 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach określa, że odpady medyczne i weterynaryjne mogą być unieszkodliwiane w jeden z następujących sposobów:

1. termiczne przekształcanie odpadów w instalacjach lub urządzeniach zlokalizowanych na lądzie
2. przez autoklawowanie
3. dezynfekcją termiczną
4. działaniem mikrofalami
5. obróbka fizyczno-chemiczna inna niż wymieniona w pkt. 2 - 4

Utylizacja zwierząt padłych i odpadów pochodzenia zwierzęcego jest jednym z przykładów recyklingu. Podstawowe zadanie utylizacji - to szybkie i bezpieczne unieszkodliwienie zwierząt padłych i odpadów pochodzenia zwierzęcego w aspekcie ochrony zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska.

Rola utylizacji:

1. Sanitarno-higieniczna - niezbędny element zwalczania i profilaktyki chorób zaraźliwych zwierząt oraz epidemiologiczne i epizootyczne działanie prewencyjne. Istotą procesów utylizacyjnych jest eliminacja w trakcie sterylizacji wszystkich patogenów, w tym również prionów.
2. Proekologiczna - ochrona środowiska przyrodniczego przed zakażeniem drobnoustrojami chorobotwórczymi i skażeniami.
3. Ekonomiczna - produkcja wysokowartościowego, przetworzonego białka zwierzęcego i tłuszczu wykorzystywanych w żywieniu zwierząt.

W krajach Unii Europejskiej zbiera się rocznie ok. 14 -15 mln. ton odpadów pochodzenia zwierzęcego (zwierzęta padłe i odpady zwierzęce pochodzące z przemysłu mięsnego), które są bezpiecznie przetwarzane w zakładach utylizacyjnych. Produktem przetwarzania jest mączka zwierzęca i tłuszcz.

Zależnie od tego jakie odpady zakład przetwarza (wysokiego lub niskiego ryzyka) można go określać jako zakład utylizacyjny lub zakład niskiego ryzyka (przetwórczy, specjalny). Wraz z wprowadzeniem w życie w październiku 2000 r. wymagań w zakresie segregacji i postępowania z materiałami szczególnego ryzyka (Specified Risk Material - SRM) należy uwzględnić również zakłady tzw. szczególnego ryzyka. Zadaniem tych zakładów jest przetwarzanie wyłącznie SRM i przekazywanie powstałych produktów do spalenia. Największymi producentami w Europie są Niemcy i Francja.

W Niemczech, we Francji, Czechach, a także w Polsce działa również potentat w utylizacji na rynku europejskim - koncern Rethmann. Na rynku francuskim i polskim występuje pod nazwą SARIA. Ocenia się, że produkcja firmy Rethmann (Saria) to ok. 20% produkcji europejskiej branży utylizacyjnej.

Przepisy polskie dotyczące utylizacji:

1. Ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. Nr 132, poz. 622 z pz.zm.). Rozdział 2 art.3.2 pkt 6 - mówi o tworzeniu warunków w zakresie zbiórki, segregacji i składowania odpadów przeznaczonych do wtórnego wykorzystania oraz współpracy gminy z właściwymi podmiotami.
2. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 o odpadach (Dz.U. Nr 62, poz. 628). Art. 3 określa i precyzuje pojęcie odpadów jako każdą substancję lub przedmiot należący do jednej z kategorii, określonych w załączniku nr 1 do ustawy, których posiadacz pozbywa się, zamierza pozbyć się lub do ich pozbycia się jest obowiązany.
3. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 24 grudnia 1997 r. w sprawie klasyfikacji odpadów (Dz. U. Nr162 poz.1135) klasyfikuje padłe zwierzęta oraz odpady zwierzęce stanowiące zagrożenie biologiczne (choroby zakaźne) lub chemiczne (dioksyny, antybiotyki) są odpadami niebezpiecznymi. Został sklasyfikowane jako "inne odpady, które zawierają żywe drobnoustroje chorobotwórcze lub ich toksyny oraz inne formy zdolne do przeniesienia materiału genetycznego, o których wiadomo lub co do których istnieją wiarygodne podstawy do sądzenia, że wywołują choroby u ludzi i zwierząt".
4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2000 r. w sprawie listy rodzaju odpadów, które wytwarzający odpady może przekazywać osobom fizycznym do wykorzystania (Dz.U. Nr 51 poz. 620)
5. Ustawa z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Państwowej Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. Nr 60 poz.369 i z 1998 r. Dz. U. Nr 106, poz. 668, z 1999r. Dz. U. 66 poz.). Art. 9 ust.1 - określa, że zwłoki zwierząt muszą być przekazane do zakładu utylizacyjnego lub na grzebowisko przez posiadacza zwierzęcia lub odpowiednią jednostkę organizacyjną utworzoną lub upoważnioną przez gminę.

Na podstawie kilku artykułów powyższej ustawy zostały wydane następujące akty wykonawcze, które w mniejszym lub większym zakresie dotyczą procesu utylizacji:

1. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 23 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych warunków weterynaryjnych wymaganych przy zbieraniu, przetwarzaniu, grzebaniu lub spalaniu zwłok zwierzęcych i ich części oraz odpadów poubojowych (Dz. U. Nr 3 poz. 23).
2. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 11 grudnia 1998 r. w sprawie sposobu badania, oceny, i znakowania mięsa, wykorzystania mięsa o ograniczonej przydatności do spożycia, mięsa niezdatnego do spożycia oraz prowadzenia dokumentacji z tym związanej (Dz.U. Nr 154, poz. 1011);
3. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 20 stycznia 1999 r. w sprawie szczegółowych warunków weterynaryjnych wymaganych przy uboju zwierząt rzeźnych oraz rozbiorze i składowaniu mięsa (Dz.U. Nr 3, poz. 90);
4. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie szczegółowych warunków weterynaryjnych wymaganych przy zarobkowym wytwarzaniu, przetwarzaniu obrocie lub składowaniu niejadalnych surowców zwierzęcych, pasz oraz dodatków do pasz ( Dz.U. Nr 30, poz.295);
5. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 19 kwietnia 1999 r. w sprawie szczegółowych warunków weterynaryjnych wymaganych przy zarobkowym przewozie zwierząt, niejadalnych surowców zwierzęcych i ich skupie (Dz.U. Nr 39 poz.394);
6. Rozporządzenie Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 15 grudnia 1967 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach przetwórstwa produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego oraz zakładach przemysłu paszowego (Dz.U. Nr 1 poz. 2)

Normy:

• Polska Norma PN--R-64801. Pasze - Mączki paszowe pochodzenia zwierzęcego.
• Polska Norma PN-92/R-64809. Wytyczne sanitarno - higieniczne w produkcji mączek paszowych i tłuszczów technicznych pochodzenia zwierzęcego.

W Polsce według oficjalnych informacji Inspekcji Weterynaryjnej na koniec 1998 r. znajdowały się 83 zakłady utylizacyjne w 16 województwach. Obecnie liczba ta mogła ulec zmianie ze względu na to, że niektóre zakłady zawiesiły produkcję, a inne zmieniły charakter działania, stając się zbiornicami odpadów.

Biorąc jednak pod uwagę, że oficjalnie nie zarejestrowano jeszcze działalności punktów zbiorczych - zakłady te nadal klasyfikowane są jako zakłady utylizacyjne. Oficjalne dane obejmują wszystkie zakłady przetwarzające odpady pochodzenia zwierzęcego, bez podziału na:

1. zakłady utylizacyjne - przetwarzające odpady wysokiego ryzyka w pojęciu Dyrektywy 90/667 i Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 20 stycznia 1999r.
2. zakłady przetwórcze - do których powinno się zaliczyć: oddziały utylizacyjne przy zakładach mięsnych, zakłady przetwarzające krew, pierze, kości czyli tzw. odpady niskiego ryzyka.

Przyjmując taką klasyfikację, w Polsce jest ok. 68 zakładów utylizacyjnych i 15 zakładów przetwórczych w tym: 8 oddziałów przy rzeźniach i 7 zakładów przetwarzających kości, pierze, krew. Taki podział w świetle przepisów polskich i przepisów unijnych byłby prawidłowy pod warunkiem ich przestrzegania. Problemem w Polsce jest utylizacja krwi, ocenia się, że tylko 1/3 krwi niewykorzystanej w przetwórstwie jest utylizowana. Wynika to z błędów technologicznych i niedoskonałości polskich rzeźni, a także braku możliwości technicznych zakładów utylizacyjnych do przetwarzania krwi. Jedynie kilka zakładów utylizacyjnych w Polsce może wykonywać kompleksową utylizację odpadów stałych i krwi.

Produkcja mączek w zakładach utylizacyjnych wynosi ok. 120 tys ton. Stanowi to 30% ogólnego zapotrzebowania na mączkę, które obliczane jest w Polsce na ok. 370 tys ton. Różnica (70%) uzupełniana jest importem. Zdolności produkcyjne związane są z poziomem technicznym zakładu i korespondują z jego stanem sanitarno-higienicznym. Ma to często poważny wpływ na wartość produktów finalnych - mączki i tłuszczu oraz ich właściwości chemiczno-fizyczno-mikrobiologiczne.

W polskich zakładach utylizacyjnych zwierzęta padłe stanowią obecnie od 2% do 10% ogólnej masy surowca, pozostałe 90% - 98% to odpady poubojowe.

W Polsce koszty produkcji mączki i tłuszczu są trudne do oszacowania, ze względu na duże rozdrobnienie zakładów, ich różny poziom techniczny, a także odpłatny i nieodpłatny sposób pozyskiwania surowca.Średnio koszt przetworzenia tony surowca wynosi ok. 670 zł.

Zakładów przetwarzających ok. 100 ton surowca dziennie jest 7. Mają one największe możliwości uzyskania "zatwierdzenia" i pozostania na rynku. W warunkach polskich - zakłady te można traktować jako zakłady duże, chociaż według kryteriów europejskich są to zakłady średniej wielkości.

Zakłady średnie to zakłady, które przy znacznym dofinansowaniu lub ewentualnie zmianie profilu produkcji np. specjalizacja - krew, pióra, kości, przetwarzanie odpadów kuchennych lub materiałów szczególnego ryzyka mają szansę pozostania na rynku. Stanowią one ok.30% ogółu zakładów utylizacyjnych.

Zakłady małe - przetwarzające do 20 ton surowca/dzień stanowią najliczniejszą grupę (ok. 60%) zakładów polskich. Biorąc pod uwagę infrastrukturę techniczną istnienie ich jako zakładów utylizacyjnych jest mało prawdopodobne. Nie będą w stanie ze względów finansowych zrealizować niezbędnych inwestycji. Pozostaje przekwalifikowanie się na zbiornice.

Większość zakładów w Polsce stosuje system utylizacji metodą "Hartmanna" lub jego modyfikację. W większości zakładów nie prowadzi się rejestracji procesu sterylizacji, nawet w formie zapisu odręcznego, a automatyczna rejestracja jest prowadzona jedynie w kilku zakładach i pozostawia wiele do życzenia.

Badania mikrobiologiczne produktu prowadzone są niezależnie przez producenta i nadzór weterynaryjny. Zakres badania określa Rozporządzenie MRiGŻ i jest on zgodny z Dyrektywą 90/6767.

Miernikiem procesu termicznego jest: badanie w kierunku Clostridium perfringens (nieobecność w 1g) i w kierunku Salmonella (nieobecność w 25g) i Enterobakteriacae (poniżej 3x102 w 1g). Badania wykonywane są w trakcie lub przed zakończeniem okresu składowania i wskazują na ewentualne wtórne zakażenia.

Proces utylizacji w polskich zakładach spełnia wymagania Decyzji 99/534, jednak brak instrumentów pomiarowych i automatycznej rejestracji nie daje gwarancji, że określone parametry technologiczne zostały osiągnięte, a tym samym nie można udowodnić jednoznacznie bezpieczeństwa produktu w świetle przepisów UE.

W 94% zakładów istnieje podział na część "czystą" i "brudną". Często ma to jednak charakter "teoretyczny" i wynika z projektu budowlanego. W rzeczywistości taki podział nie istnieje lub nie jest przestrzegany przez załogę.

Stan sanitarny większości zakładów jest niezadowalający i ma ścisły związek z problemami ekonomicznymi ( brak niezbędnych inwestycji). W większości zakładów brak jest stanowisk mycia i dezynfekcji pojazdów i pojemników. Dezynfekcja pojazdu powinna dotyczyć kół (na całym obwodzie) i ścian pojazdu. Ścieki pochodzące z hal produkcyjnych i mycia samochodów muszą być poddane sterylizacji parą.

W zakładach brak jest automatycznego sterowania procesami termicznej dezynfekcji ścieków i rejestrowania procesów. Ścieki z mycia mogą być sterylizowane wchodząc w obieg technologiczny, dlatego optymalnym rozwiązaniem jest mycie samochodów w hali przyjęć nad muldą, wtedy zarówno ścieki z mycia jak i ocieki z samochodu są sterylizowane w cyklu produkcyjnym.

Oczyszczalnię ścieków posiada 30 zakładów tj. ok. 43%. Bardzo często oczyszczalnie w tych zakładach nie spełniają swojej roli ze względu na błędy technologiczne lub poziom produkcji przewyższający możliwości przerobu oczyszczalni.

Kolejnym poważnym problemem w zakładach utylizacyjnych jest dezodoryzacja. Praktycznie uwalnianie powietrza od odorów nie jest w polskich zakładach rozwiązane. Zanieczyszczenie powietrza zapachami obcymi związane jest z niewłaściwym składowaniem surowca i zwłoką w jego przetworzeniu, procesem technologicznym (nieszczelność urządzeń) i złym stanem technicznym hal produkcyjnych (brak szyb, nieszczelne drzwi itd.). Najczęściej stosowane jest wyłapywanie i skraplanie oparów za pomocą skraplaczy chłodzonych wodą. W kilku zakładach utylizacyjnych w Polsce stosuje się dezodoryzacje metodą biofiltracji. Jednak istniejące instalacje wymagają zmian proporcjonalnych do poziomu produkcji.

Prawie 90% zakładów utylizacyjnych w Polsce posiada kotłownie węglowe, co wiąże się z emisją do atmosfery SO₂  i pyłów. Biorąc od uwagę wymagania zmniejszenia emisji SO₂  o ok. 40% i pyłów o 70% doprowadzi to do wyeliminowania tych zakładów z produkcji. Rozwiązaniem alternatywnym dla kotłowni węglowych jest zastosowanie energooszczędnych urządzeń opalanych gazem lub olejem opałowym lub paliwami niskosiarkowymi. Jednak ceny oleju opałowego stawiają obecnie takie inwestycje pod znakiem zapytania.

Własny tabor samochodowy posiada ok. 98% zakładów. Stan techniczny pojazdów i ich szczelność budzi jednak wiele zastrzeżeń. Tylko kilka zakładów (największych) posiada samochody specjalistyczne przystosowane do: zbioru odpadów poubojowych z zamontowanymi zbiornikami samowyładowczymi, mechanicznego załadunku kontenerów w rzeźniach, mechanicznego załadunku zwłok zwierzęcych, transportu tłuszczu i transportu krwi.

Posiadanie zakładów utylizacyjnych spełniających wymagania Dyrektywy 90/667 oraz zakładów "szczególnego ryzyka" jest warunkiem niezbędnym integracji z UE.

Wymienione zakłady są podstawowym ogniwem zapobiegania i likwidacji zaraźliwych chorób zwierzęcych. Przykładem tego są sytuacje związane obecnie z BSE lub niedawny pomór w Holandii i Niemczech, a także wystąpienie kryzysów spowodowanych skażeniem żywności dioksynami.

Polska - kraj, w którym dotychczas nie stwierdzono przypadku BSE musi prowadzić bezpieczną utylizację odpadów w "zatwierdzonych" przez władze weterynaryjne zakładach. Istnieje obawa, że bez pomocy władz centralnych ze szczególnym uwzględnieniem Ministerstwa Środowiska i Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi nawet największe zakłady nie będą w stanie w najbliższym czasie spełnić nakładanych na nie wymagań weterynaryjnych.

Pomocne mogą być również inne rozwiązania:

1. Fundusze Ochrony Środowiska szczebla wojewódzkiego i powiatowego,
2. Programy pomocowe SAPARD i PHARE 2000
3. Zwolnienia z podatku dochodowego
4. Ubezpieczenia obowiązkowe rolników (ponoszenie opłat za unieszkodliwianie zwierząt padłych),
5. Pomoc Państwa w inwestycjach technicznych w wysokości 50% nakładów (oby to nastąpiło w miarę szybko).

Poważny problem stanowi zbiórka i unieszkodliwianie odpadów weterynaryjnych. Brak jest placówek zajmujących się bezpiecznym zbieraniem i unieszkodliwianiem odpadów tego typu. Padłe zwierzęta są najczęściej grzebane w dowolnych miejscach przez ich właścicieli. Rozkładające się zwłoki mogą powodować epidemiologiczne skażenie wód. Problem ten jest szczególnie ważny dla powiatów, które mają charakter rolniczy i gdzie większość gospodarstw zajmuje się hodowlą zwierząt.

Odpady przemysłowe

Według danych statystycznych odpady przemysłowe w przeważającej ilości (około 90%) są odzyskiwane. Z ogólnej ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych zaledwie 6,6% odpadów przemysłowych trafia na składowiska odpadów.

Każdy wytwórca opadów jest zobowiązany do rozwiązania gospodarki odpadami we własnym zakresie. Zwykle odpady przemysłowe są odbierane, odzyskiwane lub unieszkodliwiane przez uprawnionych odbiorców posiadających stosowne zezwolenia często z innych miejscowości.

Odpady budowlane

Odpady budowlane to przede wszystkim odpady obojętne pochodzące z rozbiórki obiektów, jak np. gruz ceglany, materiały ceramiczne, beton, panele i inne elementy gipsowe oraz odpady z budowy nowych budynków (np. ziemia z wykopów). Do grupy tej należą również inne odpady, jak drewno, stal, odpady opakowaniowe, odpady niebezpieczne (w tym odpady azbestu, elektryczne i elektroniczne).

Oszacowanie ilości powstających odpadów budowlanych opiera się głównie na metodach wskaźnikowych. Szacunkowa ilość odpadów rozbiórkowych i budowlanych wytwarzanych w Polsce na jednego mieszkańca miasta wynosi 40-50 kg/rok.

Są to głównie odpady powstałe w wyniku budowy i remontów gospodarstw domowych, obiektów użyteczności publicznej, usługowych i przemysłowych. Ponadto powstaje około 20% odpadów pochodzących z remontów i budowy w poszczególnych sektorach gospodarki.

Odrębnym problemem są materiały budowlane i izolacyjne zawierające azbest. Pomimo szerokiego zastosowania praktycznego materiały te należą do substancji stwarzających szczególne zagrożenia dla środowiska. Gospodarka nimi wymaga prawidłowego prowadzenia i szczególnej kontroli. Szczególne zasady postępowania z odpadami azbestowymi reguluje szereg aktów prawnych m.in. ustawa o zakazie stosowania azbestu, ustawa Prawo ochrony środowiska, ustawa o odpadach oraz związane z nimi rozporządzenia. Najważniejszym jednak dokumentem określającym organizację i przebieg wycofywania azbestu z gospodarki jest "Program usuwania azbestu i wyrobów zawierających azbest stosowanych na terytorium Polski" przyjęty przez Radę Ministrów w maju 2002 r.

Najwięcej wyrobów azbestowych wykorzystano w budownictwie i do produkcji materiałów budowlanych. Z szacunkowych ocen wynika, że w Polsce na dachach i fasadach budynków znajduje się obecnie ok. 1,35 miliarda m²   płyt azbestowo-cementowych. Innym rodzajem wyrobów szeroko stosowanych były rury azbestowo-cementowe, których ilość szacuje się na ok. 600 tys. ton.

Jedyną metodą unieszkodliwiania odpadów azbestowych jest ich składowanie, dlatego w/w program krajowy przewiduje wybudowanie 84 składowisk odpadów azbestowych.

Wraki samochodowe

W ciągu ostatnich dziesięciu lat liczba pojazdów samochodowych w Polsce, poważnie wzrosła osiągając wartość ok. 13 mln szt., w tym liczba samochodów osobowych wynosi ok. 9 mln szt. Wśród nich ponad 40% są to samochody, których wiek wynosi 10 lub więcej lat. Wg szacunków PIAP ponad 2 mln samochodów osobowych przekroczyło wiek 15 lat i powinno być w najbliższym czasie wycofane z eksploatacji i poddane procesowi recyklingu.

Względy ekologii, bezpieczeństwa ruchu drogowego, a także doświadczenia krajów Unii Europejskiej wskazują, że w Polsce w najbliższych latach niezbędne stanie się wycofywanie z eksploatacji minimum 500 tys. samochodów rocznie. Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami prawo do złomowania wyrejestrowywanych pojazdów mają stacje recyklingu/demontażu uprawnione przez wojewodów. Obecnie jest ich w kraju ponad 500.

Dla dogodnego oddawania do recyklingu samochodów wycofanych z eksploatacji przez ich właścicieli niezbędne jest zwiększenie ilości stacji do ponad 1000, dzięki temu średnia odległość do najbliższej stacji wynosić będzie od kilku do kilkunastu kilometrów, w zależności od regionu Polski. Przy takiej liczbie średnia ilość złomowanych samochodów przypadająca na jedną stację wynosić będzie w najbliższych latach ok. 500 samochodów rocznie (z dalszą tendencją wzrostową do 600-700 samochodów rocznie).

Odpady z oczyszczalni ścieków komunalnych

Na podstawie obserwacji rozwiązań z wielu krajowych oczyszczalni ścieków można stwierdzić, że przełom w zakresie rozwiązań gospodarki osadowej nastąpił po roku 1991. W zależności od przepustowości oczyszczalni można założyć różne warianty przeróbki osadów, tj.:

1. oczyszczalnie o przepustowości do 2000 m3/dobę
   • Symultaniczna - tlenowa stabilizacja osadu;
   • Odwadnianie w warunkach naturalnych, workownicach lub w przewoźnych urządzeniach do odwadniania mechanicznego w oczyszczalniach o mniejszej przepustowości, w oczyszczalniach zaś większych - urządzenia przewoźne lub stacjonarne;
2. oczyszczalnie o przepustowości 2001-5000 m3/dobę
   • Tlenowa stabilizacja wydzielona lub w mniejszych obiektach, symultaniczna;
   • Odwadnianie w przewoźnych lub stacjonarnych urządzeniach mechanicznych;
3. oczyszczalnie o przepustowości 5001-10 000 m³ /dobę
   • Wydzielona - tlenowa stabilizacja osadu;
   • Beztlenowa stabilizacja osadu, alternatywnie z odzyskiem biogazu;
   • Mechaniczne zagęszczanie osadu wtórnego;
   • Mechaniczne odwadnianie osadu.
4. oczyszczalnie o przepustowości większej niż 10 000 m³ /dobę
   • Beztlenowa stabilizacja osadu z odzyskaniem biogazu; w oczyszczalniach powyżej 20 000 m³ /dobę wskazane jest stosowanie dwustopniowej stabilizacji;
   • Rozdzielne wstępne zagęszczanie osadu wstępnego i wtórnego - z mechanicznym zagęszczaniem osadu wtórnego;
   • Mechaniczne odwadnianie osadu.

Skład wytwarzanych odpadów

Skład wytwarzanych odpadów można określić dwoma metodami:

• bezpośrednią - pomiar rzeczywisty składu i właściwości technologicznych odpadów,
• wskaźnikową - przyjęcie określonych wskaźników dla każdego rodzaju odpadów.

Ze względu na brak możliwości zastosowania metody bezpośredniej (brak badań składu odpadów) najczęściej stosowana jest metoda wskaźnikowa.